ANA SƏHİFƏKİTABƏVVƏLKİSONRAKI

Hekayə qurmaq üçün əyaniləşdirmədəm istifadə olunması

Məlumatın əyaniləşdirilməsi bir neçə səbəbdən bəzi şeyləri nəzərə almağa layiqdir. O nəinki gözəl və diqqət çəkici olur- o bölüşmək oxucuları cəlb etmək üçün bir sosial dəyərə malik olur- o həm də idrak üstünlüyündən maksimum istifadə edir. İnsan beyninin tə yarısı visual informasiyanı emal edir. Siz istifadəçiyə məlumatı qrafika ilə təqdim edəndə siz onlara beynin ən yüksək keçid qabiliyyəti ilə yanaşırsınız. Məlumatın yaxşı dizayn olunmuş əyaniləşdirilməsi məlumatı nəzərdən keçirənlərdə dərin təəssürat yaradır mürəkkəb bir hekayənin qarmaqarışıqlığından düzgün nöqtəyə çıxmağına imkan verir.
Lakin başqa visual mediadan fərqli olaraq – məsələn lal fotoqrafiya və video – məlumatın əyaniləşdirilmiş forması ölçülə bilən faktlara əsaslanır. Estetik cəhətdən yanaşdıqda o emosional cəhətdən daha az köklənir, istiliyə nisbətən işıq barətə daha çox narahat olur. Dar fokuslu media erasında müəyyən baxış bucağından auditoriyaya uyğunlaşdırılır –ümumilikdə münasibətlər haqıında məlumatlar və data jurnalistika- hekayə quraşdırılması üçün üzücü əzabverici bir imkan təklif edir ki, bu da fanatizmə deyil faktlara söykənir.
Daha sonra, nəqletmə jurnalistikasının başqa formaları kimi, məlumatların əyaniləşdirilməsi hər iki halda təcili xəbərlər üçün , yəni hadisənin yeri haqqında yeni məlumatlar və hadisələrin sayı barədə həm də gələcək hekayələr üçün effektiv ola bilər ki, mövzunun daha dərinliyinə nüfuz edər və sizə tam kömək etmək üçün yeni perspektivlər təklif edə bilər

Tanış Bir Şeyi Yeni Bir Tərzdə Görmək

figs/incoming/06-GG-01.png
Şkil 86. Sizin kimi insanlar üçün işsizlik səviyyəsi (New York Times)

Əslində məlumatın əyaniləşdirilməsi 2009-cu illərin sonunda, qlobal iqtisadi böhranın başladığı ildən bir il sonra Nyu York Taymz tərəfindən nəşr edilən bir interaktiv qrafikadır ki adi idrakı yoxlayır. ABŞ da milli işsizlik səviyyəsi 9 faizi aşanda istifadəçilər ABŞ əhalisini müxtəlif demoqrafik və təhsiol süzgəcləri ilə filtrədən keçirərək səviyyənin dramatik şəkildə dəyişdiyini görürdılər. Aşkar olunduğuna görə, orta yaşlı yüksək dərəcəli qadınlarda 4%-dən az idi və bu orta məktəbi qurtarmamış qara dərili gənc kişilərin demək olar ki yarısı qədər idi. əslində bu namütənasiblikdə yeni bir şey yox idi. Bu fakt göstərilən qrupların hər birinin tarixi dəyərlərini vurğulayırdı.
Hətta siz baxmağı dayandırdıqdan sonra yaxşı məlumat beyninizə daxil olur və orada faktın, təmayülün və yaxud bir prosesin davamlı mental modelini buraxır. 2004-cü iln dekabrında nə qədər adam sunami tədqiqatşıları tərəfindən yaımlanan animasiya ilə İndoneziya zəlzələsinin Hind okeanı boyunca necə silsilə dalğaların gəldiyini, cənubi Asiyada və Şərqi Afrikada milyonlarla sahil sakinlərinə təhlükə gətirdiyini gördü.
Məlumatın əyaniləşdirilmiş formaları və onların əmələ gətirdikləri estetik birliklər ABŞ-da 2000-2004-cü il seçkilərindən sonra böyük siyasi birliklərin təmsilçisi kimi hətta mədəni məhək daşları ola bilərlər. “Qırmızı” Respublikaçıların tutduğu statlar mərkəzi rayonu doldurmuşdu. “Mavi” demokratik ştatlar isə Şimal-Şərqdə və uzaq Qərbdə toplanmışdılar. 2000-ci ildən əvvəlki ABŞ mediasını heç ağlınıza gətirməyin. Əsas yayım şəbəkələri sərbəst şəkildə hər bir partiyanı təmsil etmək üçün qırmızı və mavi arasında uyğunluq yaratmışdı. Bəziləri isə hər 4 ildən bir alternative seçməklə bunu etmişdilər. Belə ki, bəzi amerikalıların Ronald Reyqan haqqında xatirələrində Respublikaçılar üçün 1984-cü il epic 49 ştat “mavi” torpaq sürüşməsi qələbəsi ilə yaddaşlarda qalacaq.
Vizual klişe doğuran hər bir qrafika güclü faktiki sübut kimi ortaya çıxır. Nyu York Taymz-ın 2006-cı il xəritəsi müxtəlif ölçülü həlqələrdən istifadə edərək, Yeni Orleandan 100 minlərlə köçkünün köçürülməsini, indi isə bütün qitə boyunca səpələnərək yaşadığını göstərdi. Bu “qapalı” köçkünlər bütün bunları evə qayıdarkən edəcəkdilərmi?
İndi biz məlumatların əyaniləşdirilməsini müzakirə etdikdən sonra soruşmaq yaxşı olardı: biz bunu nə vaxt istifadə etməliyik? Nə vaxt etməməliyik?

Məlumatın əyaniləşdirilməsindən nə vaxt istifadə etməli?

Hər şeydən əvvəl, biz məlumatın əyaniləşdirilməsinə dair bir neçə misala baxaq., görək, onlar oxuculara hekayələrin quraşdırılması zamanı necə kömək edəcəkdir?

Müəyyən vaxt müddətində dəyişikliyin göstərilməsi

figs/incoming/06-GG-02.png
Şəkil 87. Texnologiya İmperiyasının qurulması nə qədər vaxt aparır? (Wall Street Journal)

Yəqin ki, məlumatın ən ümumi istifadəsi- sadə temperature göstəricisi ilə təcəssüm etdirilir - müəyyən vaxt ərzində dəyərlərin necə dəyişdiyini görmək üçündür. 1960-cı ildən sonra Çin Əhalisinin artması, 2008-ci ildən sonra iqtisadi sarsıntıdan bəri işsizlik sahəsində artım yaxşı misallardır. Lakin qarşılaşdırılmış məlumatlar da müxtəlif qrafik formalarla müəyyən vaxt ərzində dəyişiklikləri göstərir. Portuql tədqiqatçısı Pedro M. Kruz dairələrdən ibarət olan diaqramı hərəkətə gətirmiş və XİX əsrin əvvəllərindən bəri Qərbi Avropa imperiyalarının dramtik çöküşünü göstərmişdir. Ümumi əhalisinin sayına görə ölçü verilmiş, Britaniya, Fransa, İspaniya və Portuqal imperiyaları uzaq ərazilərdəki xlqlar müstəqillik qazanarkən köpüklər qalxır və yoxa çıxırlar. Bu ölkələrə Meksika, Braziliya, Avstraliya Hindistan daxildir. Buraya 60 – cı illərin əvvəllərində bir çox Afrika müstəmləkələri də daxildir ki az qala Fransanı yox edirlər. Uoll Street Journal-dakı bir qrafika ayların sayını göstərir ki, bu zaman yüzlərlə sahibkar öz gəlirlərini sehirli rəqəmə -50 milyon dollar çatdırdılar. Sərbəst diaqram qurmaq Tableau Public-in məlumatı təhlil etmə alətindən istifadə etməklə müqayisə aparır və bu zaman saysız təyyarələrin bəzilərinin sürətli, bəzilərinin yavaş, bəzilərinin ağır qaxmaları ilə müqayisə aparılır.
Təyyarələrdən danışarkən, konkret vaxt periodundakı dəyişiklikləri göstərən başqa bir diaqram əsas ABŞ təyyarələrinin sənayenin möhkəmlənməsinin bir neçə on illikləri ərzində bazarı necə bölüşmələrini göstərir. Karter administrasiyasından sonra Nyu York Taymz qəzetinin bir illustrasiyasında göstərildiyi kimi, tənzimlənməyən sərnişin aviasiyası bir sıra borcla maliyyələşən əmlak alqıları ilə kiçik regional hava yollarından milli aviasiya daşıyıcıları yaratdılar.

figs/incoming/06-GG-02-b.png
Şəkil 88. Uçuş yollarının bir nöqtədə cəmlənməsi (New York Times)

Verilənlərə görə, demək olar ki, bütün təsadüfi oxucular qrafiklərdəki şaquli “X” oxunu vaxt təmsilçisi kimi götürürlər. Bütün əyaniləşdirmələrin müəyyən bir dövr üçün dəyişiklilkləri göstərməli olduğunu düşünmək çox asandır.

To Compare Values

figs/incoming/06-GG-03.png
Şəkil 89. Müharibənin insan dəyərinin hesablanması (BBC)
[FIG06 9]
Şəkil 90. İşin icrasına görə maaş (Ben Frey)

1981-ci ildə Fransanın yüksək sürətli dəmir yolu xəttinin təqdimatı elmi cəhətdən ölkəni heç də kiçiltmədi, lakin indi əyani təqdimat daha az vaxt ərzində müxtəlif istiqamətlər üzrə səfər etməyin ənənəvi dəmir yoluna nisbətən necə az vaxt apardığını göstərir. “Öndəki” təsvirdə ölkə üzərindəki tor kvadrat kimi görünür, lakin Parisə doğru mərkəzi hissədən xınclanır lakin birdən “sonra” yalnız çıxan istiqamətlərin daha “Yaxın” olduğunu göstərmir, səyahətin birinci hissəsində qatarkar təmir olunmamış yollarda daha çoc yavaşımalı olduğundan böyük vaxt qazanılır.
Ayrılıqda iki dəyişən arasındakı müqayisə üçün Ben Frinin Əsas Liqa Beysball komandalarının oyunlarının əmək haqqına nisbətən qiymətləndirmə qrafikinə baxın. Sol tərəfdəki sütunda komandala öz nailiyyətlərinə görə sıralanır., sağ tərəfdəki sütunda isə onunçu maaşlarının cəmidir. Qırmızı ilə çəkilmiş xətt (zəif ifa) və yaxud mavi xətt (yüksək ifa) iki dəyəri birləşdirir ki, bu komand sahiblərinin yaxşı oyunçuların bust olması üçün təssüfünə səbəb olur. Daha sonra, vaxt xətti finişə doğru həmin fəslin “yarış vımpelini” göstərməklə canlı animasiyanı təmin edir .

Axınları izləmək

figs/incoming/06-GG-05.png
Şəkil 91. Tropikana (Mənbə xəritəsi)

Sara Kohen, Duke Universiteti

ANA SƏHİFƏKİTABƏVVƏLKİSONRAKI