Açıq Data dünyanı necə dəyişir?

Şəffaflığın və innovasiyanın açarı

Açıq məlumatlar (Open Data) müasir informasiya cəmiyyətinin əsas sütunlarından biri hesab olunur. Bu anlayış hər kəsin sərbəst şəkildə istifadə edə, paylaşa və yenidən emal edə bildiyi məlumatları ifadə edir. Açıq məlumatlar adətən pulsuz təqdim olunur, texniki maneələrdən və hüquqi məhdudiyyətlərdən azad olur. Bu məlumatlar əsasən CSV, JSON, XML kimi maşınoxunan formatlarda yayımlanır ki, proqram təminatları onları asanlıqla emal edə bilsin.

Açıq məlumatların əsas prinsipləri 2009-cu ildə qəbul edilmiş “Open Government Data” təşəbbüsü çərçivəsində formalaşdırılıb. Bu prinsiplərə məlumatların tamlığı, əlçatanlığı, ilkin formada təqdim olunması, mütəmadi yenilənməsi və ayrı-seçkilik olmadan paylaşılması daxildir. Dövlət qurumları, şirkətlər və təşkilatlar məlumatları açıq şəkildə təqdim etdikcə, cəmiyyət daha şəffaf idarəetməyə və hesabatlılığa nail olur.

Açıq məlumatlar niyə vacibdir?

Açıq məlumatlar iqtisadi inkişafı sürətləndirir, elmi araşdırmaları dəstəkləyir və sosial innovasiyalara şərait yaradır. Məsələn, meteoroloji məlumatların açıq paylaşılması startapların yeni tətbiqlər hazırlamasına imkan verir. Kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri torpaq və iqlim məlumatları əsasında analizlər aparır, jurnalistlər isə məlumatlardan istifadə etməklə korrupsiya hallarını üzə çıxarırlar.

Dünya Bankının qiymətləndirmələrinə görə, açıq məlumatlar qlobal iqtisadiyyata hər il yüz milyardlarla dollar dəyərində töhfə verə bilər.

Dünyada və Azərbaycanda vəziyyət

ABŞ və Avropa ölkələrində dövlət qurumları açıq məlumat platformalarını aktiv şəkildə inkişaf etdirirlər. ABŞ-ın “data.gov”, Avropa Birliyinin isə “data.europa.eu” platformaları minlərlə məlumat bazasını ictimaiyyət üçün əlçatan edir.

Azərbaycanda da son illərdə bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılır. Dövlət Statistika Komitəsi, Ədliyyə Nazirliyi və digər qurumlar bəzi məlumatları açıq formada paylaşır. Bundan başqa, OpenStreetMap kimi beynəlxalq layihələr coğrafi məlumatların sərbəst istifadəsinə imkan yaradır.

Açıq məlumatların tətbiq sahələri

• Səhiyyə: COVID-19 pandemiyası dövründə açıq məlumatlar xəstəlik statistikasının və vaksinasiya prosesinin izlənməsində mühüm rol oynadı.
• Nəqliyyat: Google Maps və Waze kimi platformalar real vaxt trafik məlumatlarından istifadə edir.
• Elm: NASA-nın açıq kosmik məlumatları alimlərə yeni araşdırmalar aparmaq imkanı yaradır.
• Biznes: Şirkətlər açıq məlumatlar əsasında süni intellekt modelləri hazırlayır və yeni xidmətlər təqdim edirlər.

Qarşıda duran çətinliklər

Açıq məlumatların üstünlükləri ilə yanaşı, müəyyən risk və problemlər də mövcuddur. Ən böyük narahatlıqlardan biri şəxsi məlumatların məxfiliyinin qorunmasıdır. Bundan başqa, məlumatların keyfiyyəti, vahid standartların olmaması və texniki infrastrukturun zəifliyi də problemlər sırasındadır. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə açıq məlumatlara çıxış məhdud qala bilir.

Nəticə

Açıq məlumatlar şəffaf idarəetməni gücləndirir, innovasiyanı sürətləndirir və cəmiyyətin rifahına müsbət təsir göstərir. Süni intellekt və “Big Data” texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə açıq məlumatların əhəmiyyəti daha da artır. Dövlətlər və vətəndaş cəmiyyəti bu istiqamətdə əməkdaşlığı gücləndirməklə daha ağıllı, şəffaf və ədalətli gələcək qura bilərlər.